آن دو سه قرن دوره‌اى است بسيار جالب توجه و مهم و از اين حيث عديم النظير است ، امتزاج ادوار قديم و جديد است ، دورهء تحول آداب و تطور مراسم و سير عقايد و افكار است ، ولى به هيچ وجه دورهء ركود و سكون يا مرگ نيست . » « 1 » از مشخصات اين دو قرن اين است كه شخصيتهاى مسلمان ايرانى علاوه بر شكفتگى استعداد علمى و فرهنگى و كسب افتخاراتى از اين نظر ، از جنبهء مذهبى و دينى خود را به مقام قداست رساندند در حدى كه مورد احترام فوق العادهء مذهبى ملل ديگر قرار گرفتند و هنوز هم در كتب اسلامى ، مخصوصاً در كتب غيرايرانى و غيرشيعى نام آنان در هاله‌اى از قدس قرار گرفته است ؛ در اقصى بلاد اسلامى مردم نام آنها را با احترام فراوان مىبرند . اين دوره از نظر علمى و فرهنگى در رديف اول است و اما از جنبهء كسب قداست و احترام مذهبى براى ايرانيان قطعاً بىرقيب و بى نظير است . اگر بخواهيم محصول اين دو قرن را روشن كنيم بايد نظرى به جامعهء ايرانى از حدود دههء سوم قرن اول هجرى كه ايران به دست مسلمانان فتح شد تا حدود دههء دوم قرن سوم هجرى كه طاهريان در خراسان نيمه استقلالى يافتند و بلكه تا حدود دههء ششم قرن سوم كه صفاريان استقلال يافتند ، بيفكنيم و نتيجه گيرى كنيم . البته از اين نكته نبايد غافل بود كه تازه در عهد صفاريان و سامانيان و غيرهم نيز بسيارى از دانشمندان ايرانى كه استعداد خويش را به ظهور رسانيده‌اند ، در ايران و حوزهء حكومت ايرانى نبوده‌اند ، غالباً در عراق و احياناً در حجاز يا جاى ديگر مىزيسته‌اند . بگذريم از سلمان فارسى كه افتخار صحبت رسول خدا صلى الله عليه و آله را كسب كرده و به شرف « مِنّا اهْلَ الْبَيْت » نايل آمده است و از نظر مسلمانان شيعه افضل صحابهء رسول خدا صلى الله عليه و آله و اميرالمؤمنين عليه السلام است و از نظر غيرشيعه در رديف كبار صحابه است و نام نامىاش در ديوار مسجد النبى مىدرخشد . از اين مرد بزرگ و بزرگوار مىگذريم . ساير ايرانيان نامدار را درنظر مىگيريم . و چون طرف سخن ما كسانى هستند كه با مقياس احساسات ملى و ايرانى با ما

--> ( 1 ) . همان ، ترجمهء فارسى ، ج 1 / ص 301 و 302 .